Hội Quán Nghĩa An: Di Tích Kiến Trúc Cổ & Lễ Hội Truyền Thống Đặc Sắc

Hội quán Nghĩa An (義安會館) là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia tiêu biểu tại Chợ Lớn, gắn liền với đời sống tín ngưỡng của cộng đồng người Triều Châu ở TP.HCM. Không chỉ mang giá trị lịch sử văn hóa, nơi đây còn là điểm đến tâm linh quen thuộc của người dân và du khách thập phương. Cùng TravelEasy tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

1. Giới thiệu về Hội quán Nghĩa An

Tọa lạc tại số 678 đường Nguyễn Trãi, Quận 5 (nay thuộc phường Chợ Lớn, TP.HCM), Hội quán Nghĩa An được xây dựng vào thế kỷ 19 bởi cộng đồng người Triều Châu. Đây là nơi thờ Quan Thánh Đế Quân (Quan Công) - Biểu tượng của lòng trung nghĩa và chính trực, nên người dân quen gọi là Miếu Quan Đế hay Chùa Ông.

Hình 1. Hội quán Nghĩa An hay còn gọi là Chùa Ông hoặc Miếu Quan Đế
(Nguồn: Internet)

Trong văn hóa người Hoa, việc thờ Quan Công không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn thể hiện tấm lòng luôn hướng về cội nguồn của những người con xa xứ. Tên gọi “Nghĩa An” cũng hàm chứa ý nghĩa ghi nhớ gốc gác quê hương.

2. Kiến trúc Hội quán Nghĩa An

Công trình là nơi hội tụ các kỹ thuật thủ công đặc trưng như chạm đá, điêu khắc gỗ và ghép sành sứ cuối thế kỷ XIX. Dù đã qua nhiều lần trùng tu, Chùa Ông Nghĩa An hội quán vẫn bảo tồn được những họa tiết hoa chạm ngược và phù điêu gốm nguyên bản, giúp nơi đây trở thành 1 trong những Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia tại Việt Nam.

Hình 2. Cổng chính Hội quán Nghĩa An với cặp trống đá và hoa văn chạm khắc cổ phong
(Nguồn: Internet)

Ngay từ cổng chính, du khách đã bị cuốn hút bởi cặp trống đá (thạch cổ) uy nghi cùng các mảng chạm cổ phong tinh xảo trên ngạch cửa. Ngoại thất hội quán nổi bật với hệ mái tầng lớp theo mô típ “núi thần giữa biển”, tượng trưng cho sự che chở và thịnh vượng. Trên bờ nóc và góc mái là các phù điêu gốm ghép đầy màu sắc: chim - hoa, cá hóa rồng, lân, tứ mã…, điểm xuyết tượng Ông Nhật - Bà Nguyệt, Thiên Bình, tạo nên một bức tranh sống động mang đậm âm hưởng Trung Hoa cổ.

Nhìn từ xa có thể thấy hệ thống mái ngói phân làm 3 cấp bậc cao thấp khác nhau, trên đỉnh mái trang trí tượng sành "lưỡng long tranh châu" cùng các mảnh ghép sành sứ sống động.

Hình 3. Kiến trúc đặc trưng của đền miếu người Hoa theo hình chữ "Quốc"
(Nguồn: Internet)

Tổng thể mặt bằng theo hình chữ “Quốc (国)” kiểu cấu trúc đặc trưng của đền miếu người Hoa, bố cục gồm: bình phong - hồ nước - sân - tiền điện - thiên tỉnh - trung điện - thiên tỉnh - nhà hương - chính điện, hai bên là Đông lang và Tây lang. Bố cục này tạo nên chiều sâu không gian rõ rệt, dẫn dắt cảm xúc người tham quan từ tĩnh lặng bên ngoài đến linh thiêng nơi chính điện.

Khuôn viên hội quán rộng gần 2.000m2 bao gồm hồ phóng sinh và các dãy nhà chức năng như tiền điện, nhà hương, chính điện. Dọc lối vào từ cổng lớn có 5 cặp kỳ lân bằng đá với đủ kích cỡ được đặt đối xứng. Nổi bật ngay cửa miếu là tấm biển "Nghĩa An Hội quán" được chạm nổi trên nền cảnh "Lục Quốc phong tướng".

Sau khi bước qua cổng là khu vực tiền điện với sân thiên tỉnh (giếng trời) nằm ở vị trí trung tâm. Khoảng sân này đóng vai trò lấy sáng và thông gió tự nhiên, nối liền các khu vực thờ tự với văn phòng hội quán dọc hai bên, tạo nên sự thông thoáng cho tổng thể công trình vốn có nhiều gian nhà khép kín.

Hình 4. Sân thiên tỉnh là không gian kết nối giữa tiền điện và chính điện
(Nguồn: Internet)

Tiến sâu vào bên trong là nhà hương và chính điện, nơi tập trung những cột gỗ cao treo câu đối đỏ cùng hệ thống bao lam, hoành phi. Các chi tiết này được thực hiện bằng nghệ thuật chạm khắc gỗ tinh xảo, tái hiện lại những hình ảnh sinh hoạt đời thường như đốn củi, gánh nước và các điển tích dân gian lâu đời của người Hoa.

Hình 5. Tượng Quan Thánh Đế Quân và các vị thần được đặt tại gian thờ trung tâm
(Nguồn: Internet)

Tại gian chính điện, tượng Quan Thánh Đế Quân bằng thạch cao với chiều cao 300cm được đặt trang trọng ở vị trí trung tâm, có tượng Quan Bình và Châu Xương đứng hầu hai bên. Hai gian phụ bên cạnh lần lượt thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu và Tài Bạch Tinh Quân, tạo nên hệ thống phối thờ đa dạng cho nhu cầu chiêm bái của du khách.

3. Những ngày hội lớn được tổ chức tại Chùa Ông Nghĩa An Hội quán

Để cảm nhận được "cái hồn" của văn hóa Chợ Lớn thì nhất định phải ghé Hội quán Nghĩa An vào các mùa lễ lớn trong năm. Vì đây không chỉ là dịp để chiêm bái linh thiêng mà còn là cơ hội để du khách trực tiếp tham gia vào những phong tục độc đáo, thú vị của cộng đồng người Hoa quận 5.

3.1. Lễ Nguyên Tiêu (Rằm tháng Giêng)

Lễ Nguyên Tiêu được tổ chức vào ngày Rằm tháng giêng, lễ hội mang đậm màu sắc văn hóa dân gian của người Hoa khu vực Chợ Lớn. Những ngày đầu xuân, du khách đến đây không có thể vãn cảnh chùa và thực hiện các nghi thức cầu may đặc trưng như:

• Tục vay lộc đầu năm: Dành cho những người làm ăn, kinh doanh. Người đi lễ sẽ "vay" từ Quan Công một phần lộc (thường gồm quýt tươi, phong bao lì xì và tờ giấy "quý nhân") với mong muốn công việc hanh thông, phát đạt. Theo đúng lệ, nếu năm cũ thuận lợi, người vay sẽ quay lại trả lễ gấp đôi vào năm sau để tạ ơn.

• Treo lồng đèn cầu phúc: Tại khu vực chợ lồng đèn trong khuôn viên chùa, du khách có thể chọn mua hai loại lồng đèn: lồng đèn "Phát Tài" hoặc "Bình An". Những chiếc đèn lồng đỏ thắm sau khi làm lễ sẽ được treo tại chùa hoặc mang về nhà, thắp sáng niềm tin về một năm mới vạn sự như ý.

Hình 6. Người dân và du khách khắp nơi đến dâng hương tại hội quán vào ngày Rằm tháng Giêng
(Nguồn: Internet)

3.2. Vía Ông Quan Đế (24/6 Âm Lịch)

Nếu Lễ Nguyên Tiêu mang không khí xuân tươi mới thì ngày Vía Ông 24/6 Âm Lịch (ngày sinh của Quan Thánh Đế Quân) lại là dịp đại lễ trang trọng và uy nghiêm nhất tại hội quán.

• Nghi thức "Chui bụng ngựa": Một trong những hoạt động độc đáo nhất thu hút đông đảo người dân là việc chạm tay và chui qua bụng ngựa Xích Thố - Linh vật trung thành của Quan Công. Người ta tin rằng việc này sẽ giúp xua đuổi vận rủi, mang lại sức khỏe và sự bền bỉ, dẻo dai như linh vật này.

• Không gian văn hóa xôm tụ: Vào dịp này, toàn bộ Hội quán Nghĩa An được trang hoàng lộng lẫy, nghi ngút khói hương. Tiếng nhạc lễ, các hoạt động diễn xướng dân gian tạo nên một bức tranh văn hóa cộng đồng sống động, kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa đức tin và đời sống thường nhật.

Hình 7. Lễ Vía Quan Thánh Đế Quân vào ngày 24/6 Âm Lịch hằng năm
(Nguồn: Somewhere in SaiGon)

4. Địa điểm tham quan gần Hội quán Nghĩa An

Sau khi rời Hội quán Nghĩa An, du khách có thể kết hợp ghé thăm những di tích dưới đây để đa dạng và trọn vẹn hành trình khám phá.

4.1. Hội quán Tuệ Thành (Chùa Bà Thiên Hậu)

Từ Chùa Ông Nghĩa An hội quán, có thể dành vài phút đi bộ đến số 710 Nguyễn Trãi để chiêm ngưỡng Hội quán Tuệ Thành, một trong những ngôi chùa cổ nhất của người Hoa tại Sài Gòn. Nơi đây nổi tiếng với kiến trúc hình ấn và những vòng nhang treo lơ lửng trên không trung, tạo nên một không gian vô cùng huyền ảo và tĩnh mịch.

4.2. Chợ Bình Tây (Chợ Lớn)

Chợ Lớn là đầu mối giao thương sầm uất với kiến trúc mang phong cách Á Đông kết hợp kỹ thuật xây dựng hiện đại của Pháp, nằm cách hội quán chỉ khoảng 1km. Du khách đến đây không chỉ để mua sắm các mặt hàng đa dạng mà còn để thưởng thức những món ăn đặc sản đậm chất Hoa - Việt ngay tại khu ẩm thực.

4.3. Chợ Bến Thành

Nằm cách hội quán khoảng 5,5km, Chợ Bến Thành là biểu tượng thương mại lâu đời của thành phố với tháp đồng hồ bốn mặt đặc trưng. Đây là địa điểm lý tưởng để du khách check-in, mua sắm quà lưu niệm và khám phá hàng nghìn gian hàng đa dạng từ thủ công mỹ nghệ đến vải vóc. Đặc biệt, khu ẩm thực tại đây mang đến trải nghiệm thực tế về nhịp sống sôi động của thành phố qua các món đặc sản địa phương nóng hổi.

Hình 8. Ghé thăm Chợ Bến Thành để check-in cùng biểu tượng thành phố và khám phá thiên đường ẩm thực
(Nguồn: Internet)

Có thể ghé thăm một số địa điểm du lịch nổi tiếng tại Sài Gòn như: Dinh Độc Lập, Nhà thờ Đức Bà, Chùa Bà Ấn Độ, Nhà hát Thành phố, Phố đi bộ Nguyễn Huệ,... để khám phá những giá trị lịch sử, văn hoá, kiến trúc đặc trưng nhất của mảnh đất Sài thành.

Hội quán Nghĩa An không chỉ là một công trình kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu mà còn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa tinh thần vô giá của cộng đồng người Hoa tại Sài Gòn. Hy vọng những chia sẻ từ TravelEasy đã thể hiện được một Chợ Lớn thật ý nghĩa.